Hasła Słownika:

A B C D
E F G H
I J K L
Ł M N O
P R S Ś
T U W Z

Wykaz skrótów

SŁOWNIK KATOLICKIEJ NAUKI SPOŁECZNEJ

ks. prof. dr hab. Władysław Piwowarski

PAŃSTWO

Organizacja "całościowego" społeczeństwa. Taki sens pojęcia państwa ukształtował się w XIX w.

Z filozoficzno-społecznego punktu widzenia można mówić o trzech koncepcjach państwa w zależności od koncepcji człowieka: liberalistycznej, kolektywistycznej i pomocniczej. Pierwsza z nich zakładała, że człowiek jest z natury wolny i niezależny. Jeśli tworzy życie społeczne, to dla zabezpieczenia własnych interesów. W konsekwencji państwo powinno troszczyć się o te interesy przez rozbudowanie funkcji prawnej (państwo prawne, jednofunkcyjne). W myśl drugiej koncepcji, człowiek jest częścią "całości", czyli społeczeństwa. Państwo jest narzędziem wyzysku w rękach klasy panującej i należy je zlikwidować. Nastąpi to w społeczeństwie bezklasowym. W tej koncepcji akcent spoczywał nie na państwie, lecz na społeczeństwie, które jednak całkowicie wchłaniało jednostkę ludzką, odbierało jej inicjatywę, kompetencję i odpowiedzialność ( totalitaryzm).

Obydwa ujęcia są skrajne i mimo ewolucji nie były w stanie stworzyć warunków umożliwiających zabezpieczenie, z jednej strony, godności i praw człowieka, a z drugiej dobra wspólnego wszystkich ludzi zrzeszonych w państwie. Ukazuje to koncepcja państwa pomocniczego zawarta w nauczaniu społecznym Kościoła. Ujmuje ona obydwa krańce, tj. jednostkę ludzką i społeczną całość (dobro wspólne).

Państwo pomocnicze można określić jako względnie szerszą społeczność, której celem jest zabezpieczenie rozwoju jednostek ludzkich (obywateli) w trzech porządkach: prawnym, dobrobytu i kultury. Wyrażenia "względnie szersza społeczność" używa się tutaj dla odróżnienia państwa od społeczności ludzkości. Jeżeli dawniej państwo było najszerszą społecznością, to obecnie traci ten wymiar w związku z kształtowaniem się wspólnot ponadpaństwowych i społeczności ogólnoludzkiej.

Celem państwa jest dobro wspólne całego społeczeństwa, a więc wszystkich jednostek ludzkich oraz mniejszych i większych społeczności, wchodzących w jego skład. Oznacza to, że państwo jako organizacja społeczeństwa nie może utożsamiać się ani z grupą rządzącą, ani z jakąś partią. Państwo jest dla wszystkich członków społeczeństwa. Funkcje państwa związane z realizacją celu są jasno określone. Porządek prawny opiera się na konstytucji lub, głębiej, na prawach człowieka czy na prawie naturalnym. Stanowienie sprawiedliwych praw i przestrzeganie ich przez wszystkich - rządzących i rządzonych - jest wyrazem praworządności.

Porządek dobrobytu obejmuje troskę o poziom materialny społeczeństwa. Państwo powinno unikać prowadzenia wprost działalności gospodarczej, a tym bardziej nie powinno być państwem gospodarującym. Właściwy ustrój gospodarczy zakłada wielość podmiotów gospodarowania, wolną konkurencję, kształtowanie cen na rynku, ale zarazem sprawiedliwe i słuszne wynagrodzenie za uczciwą pracę. Państwo powinno przede wszystkim inspirować, pobudzać i koordynować inicjatywę prywatną.

Porządek kultury stanowi najbardziej delikatną dziedzinę zadań państwowych. Kultura jest dziełem społeczeństwa, a nie państwa. Państwo powinno wspomagać kulturę i twórców kultury, nie zaś ingerować, dyktować czy utrudniać rozwój (barbaryzm kultury). Do tej dziedziny należy także szkolnictwo i religia, które powinny być oparte na pluralistycznych rozwiązaniach. Państwo pomocnicze w społecznym nauczaniu Kościoła odznacza się pełnią władzy w społeczeństwie (czy w narodzie). Obowiązkiem jego jest wytworzenie godnego dla wszystkich obywateli porządku, w tym także dla najbiedniejszych i najbardziej potrzebujących pomocy. Nie jest to państwo ani "mocne", ani "słabe", lecz należycie pełniące funkcje wobec społeczeństwa (Por. RN, 13, 27, 33; QA, 25, 79 nn. 88; MM, 51-58; KDK, 75; PP, 33; OA, 46; LE, 17, 18).

do góry