Teoretycznie w każdym przedsiębiorstwie można wyróżnić trzy grupy społeczne: właścicieli, menedżerów i pracowników. Specyfiką spółek pracowniczych (spółek z kapitałowym udziałem pracowników) jest zjawisko pełnienia przez liczne grupy pracowników roli współwłaścicieli firmy. Dysponowanie pakietem kontrolnym udziałów (akcji) zapewnia faktyczne sprawowanie kontroli nad działalnością spółki. Przejawia się to w wywieraniu decydującego wpływu na treść decyzji o charakterze strategicznym, które przesądzają o losach i kierunkach rozwoju przedsiębiorstwa. Do decyzji tych zalicza się: (1)

1. podstawowe decyzje majątkowe, jak: zbycie majątku spółki, emisje akcji, wydatki inwestycyjne, pożyczki,
2. decyzje dotyczące przedmiotu działalności i jego zmian,
3. podstawowe decyzje organizacyjne, jak: łączenie, podział, tworzenie i likwidacja obiektów gospodarczych,
4. decyzje stanowiące o ramowych rozwiązaniach w systemie zarządzania spółką, w tym ustalające treść umowy/statutu spółki,
5. możliwość decydowania o obsadzie personalnej kluczowych stanowisk kierowniczych (głównie układu osobowego zarządu),
6. decyzje o podziale dochodu na akumulację i konsumpcję.

Biorąc pod uwagę podstawowe założenie dotyczące istnienia spółki pracowniczej w trzech jej wymiarach (współwłasności, współzarządzania i współudziału w zyskach) można dokonać analizę form i typów partycypacji pracowniczej. Zakładając, że forma przybiera ogólniejszą postać od typu, który stanowi odniesienie do pewnej klasy czy wzorca, należy wskazać na trzy podstawowe formy partycypacji pracowniczej: (2)

1. Współudział pracowników we własności (kapitale) przedsiębiorstwa.
2. Współudział pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwem.
3. Współudział pracowników w zyskach przedsiębiorstwa (zysk finansowy, dywidenda).

Formy te są odzwierciedleniem trzech głównych organizacyjno-prawnych płaszczyzn funkcjonowania przedsiębiorstwa (własności, zarządu i zysków). W sumie płaszczyzny te obejmują obszar partycypacji materialnej (współwłasność i współudział w zyskach) oraz obszar partycypacji niematerialnej (współudział w zarządzaniu) pracowników (3).

Analizując formę partycypacji własnościowej (kapitałowy udział pracowników we własności przedsiębiorstwa) określaną mianem akcjonariatu pracowniczego, można przyjąć trzy zasadnicze sposoby (typy) własności akcji: w systemie spółdzielczym (4), w systemie spółek pracowniczych (zasadniczy akcjonariat pracowniczy) oraz w systemie posiadania przez pracowników i kierowników mniejszościowego pakietu akcji kapitałowych przedsiębiorstwa (5).

Do podstawowych kategorii wspólników w spółkach pracowniczych należą: wspólnicy "wewnętrzni" - insiderzy (pracownicy, zarząd spółki) oraz wspólnicy "zewnętrzni" - outsiderzy (drobni inwestorzy, inwestorzy strategiczni). Konsekwencją uczestnictwa w procesach przekształceń wyodrębnionych kategorii wspólników jest duża różnorodność rozwiązań w zakresie układów kapitałowo-własnościowych.

W szerokim spektrum spółek różniących się od siebie pod względem struktury kapitałów i wspólników można wyróżnić: (6)

1. spółki czysto pracownicze (o dość równomiernych udziałach),
2. spółki pracowniczo-menedżerskie,
3. spółki menedżersko-pracownicze,
4. spółki menedżerskie,
5. spółki z przewagą kapitałową pasywnych, bądź aktywnych inwestorów.

W praktyce do najczęściej występujących sytuacji w zakresie struktur własnościowych spółek pracowniczych można zaliczyć: (7)

1. układ mniej lub bardziej rozproszony (brak grup koncentrujących 20% udziałów),
2. mniej lub bardziej widoczną rolę wewnętrznego menedżmentu (do 40% udziałów),
3. dominującą rolę inwestorów zewnętrznych (powyżej 50% akcji).

Partycypacja pracowników we własności spółki będącej ich miejscem zatrudnienia, zwana akcjonariatem pracowniczym, określa także różne sposoby obejmowania przez nich udziałów (akcji). Istnieje wiele "wariantów akcjonariatu pracowniczego" różniących się: (8)

1. sposobem wchodzenia w posiadanie pracowniczych udziałów kapitałowych,
2. formami administrowania tymi udziałami,
3. uprawnieniami związanymi z ich posiadaniem,
4. zasadami zbywania tych udziałów.

Pracownicze udziały kapitałowe mogą być obejmowane przez pracowników: bezpośrednio (w formie indywidualnych udziałów właścicielskich) lub pośrednio (poprzez instytucje stworzone w celu gromadzenia i dystrybucji udziałów kapitałowych). (9)

Rys.1. Sposoby powiązania kapitałowego pracownika - właściciela z własnym przedsiębiorstwem.

Źródło: M. Morawski: Zarządzanie w ..., dz. cyt., s. 77.

Przykładowym modelem pośredniego uczestnictwa kapitałowego pracowników we własnym przedsiębiorstwie jest ESOP (Employee Stock Ownership Plan) tzn. Plan Pracowniczej Własności Akcji, występujący w USA (10). Stanowi on tam najpopularniejszą metodę upowszechniania własności wśród pracowników przedsiębiorstwa. Program ten stanowi szczególną technikę przeniesienia własności na rzecz pracowników wspomaganą przez ulgi podatkowe i mechanizm kredytowy. W modelu tym pracownicze towarzystwo udziałowe zorganizowane jest w formie trustu (ESOP-Trust) (11). Jest ono odrębną organizacją prawną utworzoną w celu utrzymywania akcji przedsiębiorstwa lub innych aktywów do czasu wydania ich pracownikom.

Rys. 2. Sposób powiązania trustu z partnerami w ramach ESOP-u wspomaganego.

Źródło: B. Błaszczyk: Własność pracownicza ..., dz. cyt., s. 49.

Pełniąc funkcje powiernicze ESOP-Trust dokonuje zakupów, gromadzi i sprzedaje udziały kapitałowe oraz administruje nimi w imieniu pracowników - właścicieli przedsiębiorstwa. Trust pełniący funkcje powiernicze składa się z następujących etapów jego tworzenia i działania:

1. ustanowienie przez radę nadzorczą przedsiębiorstwa (spółki) ESOP-Trust,
2. przekazanie trustowi środków finansowych własnych lub uzyskanych przy pomocy kredytu z banku, dzięki którym może on zakupić akcje spółki. W etapie tym spółka dokonuje bezpośrednio transferu akcji na rzecz trustu,
3. umieszczenie udziałów kapitałowych przedsiębiorstwa na tzw. rachunku zawieszonym - dzięki pośrednictwu funduszu powierniczego ESOP-Trust,
4. stopniowa alokacja, zgodnie z przyjętym wcześniej planem, udziałów kapitałowych na indywidualnych rachunkach pracowników.

Warto podkreślić, że stosowane w Stanach Zjednoczonych rozwiązania umożliwiają upowszechnienie własności wśród pracowników przedsiębiorstw, bez konieczności angażowania z ich strony osobistych zasobów pieniężnych. W programach ESOP-u stosowana jest zasada akcji z zysku (stock bonus), co oznacza, że spółka nabywa dla pracowników akcje z sum potrącanych z zysku w granicach określonych przez przepisy prawne. W istocie jest to metoda polegająca na nieodpłatnym przekazywaniu akcji pracownikom w oparciu o zyski przedsiębiorstwa.

Zasadnicza różnica między tą formułą akcjonariatu pracowniczego stosowanego w USA a innymi rozwiązaniami polega na przybieraniu przez własność pracowniczą formy własności powierniczej. Z punktu widzenia pracownika oznacza to w praktyce niezbywalność posiadanych udziałów do momentu odejścia z przedsiębiorstwa.

Ze względu na rodzaj stosowanego programu upowszechniania akcji wśród pracowników można wyróżnić następujące typy partycypacji własnościowej:

1. przez zamianę udziału w zyskach na akcje,
2. przez specjalne programy nabywania akcji:
1. w ramach ułatwień przy zakupie dostępnych na rynku kapitałowym udziałów przedsiębiorstwa,
2. przez emisję specjalnych akcji dla pracowników,
3. przez stworzenie systemu oszczędności na zakup udziałów/akcji.

Ze względu na rodzaj finansowania wykupu akcji przez pracowników wyróżnia się typy partycypacji własnościowej: (12)

1. typ niewspomagany (nonleveraged),
2. typ wspomagany, realizowany poprzez tzw. wykup kredytowy przedsiębiorstwa (laveraged buy-out),
3. typ oparty na kredycie podatkowym (tax-credit).

Zestawienie różnych typów pracowniczych udziałów kapitałowych może objąć ponadto następujące kryteria: rodzaj kapitału, sposób powiązania majątkowego właściciela udziału z przedsiębiorstwem, źródła finansowania udziałów, odstępowalność udziałów, sposób wyceny udziałów, podatkowe prawa wynikające z udziałów oraz ze względu na udogodnienia ze strony państwa (13).

Omawiając formę partycypacji w zarządzaniu przedsiębiorstwem w ramach akcjonariatu pracowniczego należy podkreślić, że dysponowanie własnością oraz korzystanie z odpowiednich uregulowań formalno-prawnych stanowi pierwotną podstawę sprawowania władzy przez pracowników. Innymi słowy atutami pracowników umożliwiającymi im oddziaływanie na procesy zarządzania w przedsiębiorstwie są udziały kapitałowe oraz wynikające z ich posiadania formalne uprawnienia własnościowe. Dają one pracownikom możliwość wyboru rozwiązań dotyczących, np. sposobu uprzywilejowania akcji lub zasad obrotu tytułami własnościowymi.

Często spotykanym podejściem do problemu zakresu i stopnia intensywności uczestnictwa właścicieli w zarządzaniu jest rozpatrywanie tej kwestii na tle podziału wspólników na dwa skrajne typy udziałowców spółek kapitałowych: typ biernego udziałowca oraz typ aktywnego udziałowca. Rozróżnienie to ma decydujący wpływ na występujący w praktyce "proces zarządzania spółką", pod którym rozumie się ciąg zagadnień dotyczących planowania, organizowania, motywowania i kontrolowania zmierzających do realizacji celów przedsiębiorstwa. Te z kolei składają się ze zbioru reguł (koncepcji, zasad, wzorców), instrumentów i procedur zarządzania. Do instrumentów konstruujących system zarządzania należą: strategie, procedury operacyjne, kultura organizacyjna oraz struktura organizacyjna (14).

W zależności od występującego układu w zakresie struktury własności można wyróżnić następujące typy sytuacji umożliwiających sprawowanie faktycznej kontroli nad przedsiębiorstwem: (15)

1. czysta kontrola właściciela (właścicieli) - gdy jedna osoba lub grupa interesu ma co najmniej 80% akcji z prawem głosu,
2. kontrola przez większość akcji - gdy jedna osoba lub grupa interesu ma od 50 do 80% akcji z prawem głosu. Ma ona ostateczną władzę w spółce decydując o składzie rady dyrektorów (zarządu),
3. kontrola przez mniejszość akcji - w sytuacji dużego rozproszenia akcji dzięki czemu posiadanie nawet niewielkiego ich procentu (10% do 20% akcji w bloku) umożliwia dominacje i sprawowanie ostatecznej władzy w spółce,
4. kontrola przez dopuszczalne zabiegi prawne (wybiegi prawne) - przykładowo w emisji akcji, których posiadanie nie daje nabywcom prawa głosu na walnym zgromadzeniu właścicieli (non-voting stock),
5. kontrola sprawowana przez menedżerów - gdy żaden właściciel nie posiada wystarczająco dużo akcji, aby móc sprawować bądź organizować skuteczną kontrolę. Często występuje tutaj przekazanie prawa głosu komitetowi ds. pełnomocnictw, który jest wyłoniony przez kierownictwo spółki, a który ma największy wpływ na wybór rady nadzorczej.

Biorąc pod uwagę "aktywność uczestniczenia" (intensywność partycypacji) pracowników-właścicieli w procesie zarządzania wyróżnia się: partycypację bierną do której zaliczane jest prawo do informacji, wysłuchania, wypowiadania opinii lub doradzania oraz partycypację czynną w której wyraża się prawo do wyrażania sprzeciwu lub zgody, prawo do wspólnego lub wyłącznego rozstrzygania (16).

Ze względu na "zakres władzy" sprawowanej przez pracowników można wyróżnić: partycypację bezpośrednią (rotacja czynności, rozszerzenie zadań, elastyczny czas pracy, wzbogacenie pracy, grupy autonomiczne, koła jakości) oraz partycypację pośrednią (delegaci pracowników, ciała przedstawicielskie pracowników, przedstawiciele pracowników w ciałach zarządzających) (17).

Partycypacja w zarządzaniu posiada swoje typy (sposoby) w zależności od poziomu na którym zachodzą, stopnia zakresu w jakim wspólnie podejmowana jest decyzja oraz stopnia sformalizowania mechanizmów działania (18).

1. poziomy partycypacji mogą dotyczyć: stanowiska pracy, kierownictwa, tworzenia polityki (strategii) oraz własności firmy.
2. zakres (stopień) wspólnego podejmowania decyzji może obejmować: samodzielne podejmowanie decyzji przez kierownictwo, informowanie pracowników o podjętych decyzjach, konsultacje z pracownikami przed podjęciem ostatecznej decyzji, wspólne z pracownikami podjecie decyzji oraz samodzielne podjecie decyzji przez pracowników,
3. mechanizmy partycypacji mogą stanowić: briefing zespołowy mający nieformalny charakter (na poziomie stanowiska pracy), komitety konsultacyjne, rady oddziałowe, rady pracownicze lub zakładowe (na poziomie kierownictwa), rady pracownicze i rady zakładowe (na poziomie tworzenia polityki) oraz koła jakości i metody sugestii (na poziomie całej organizacji).

Rozpatrując formę partycypacji pracowników w zyskach spółki można wyróżnić następujące typy partycypacji: (19)

1. Pod względem sposobu udziału pracowników w zysku:
1. wypłata w formie gotówki lub czekiem (programy bieżące),
2. wypłata w formie lokowania przypadających zysków w odpowiednich funduszach (programy odroczonej płatności),
3. poprzez przyjęcie różnych uprawnień związanych z akcjami (programy zmiany udziału w zyskach na akcje),
4. kombinacja ww. programów.
2. Pod względem sposobu rozdysponowania kwot z zysku - pod uwagę bierze się często wielkość przypadającą na danego pracownika części udziału w zysku przy uwzględnieniu następujących kryteriów: wysokości wynagrodzenia, wkładu pracy, szczególnych osiągnięć lub zasług dla przedsiębiorstwa, stażu pracy itp.
3. Pod względem sposobu (form prawnych) nabywanych przez pracowników akcji w spółkach w których są zatrudnieni:
1. mechanizmy podnoszenia kapitału akcyjnego ze względu na potrzebę sprzedaży akcji pracownikom,
2. reguły korzystania z "opcji" (stock options plans),
3. kupno akcji na zasadach preferencyjnych,
4. plany oszczędzania w spółkach,
5. nieodpłatne przekazywanie akcji pracownikom,
6. wykup akcji przez pracowników za pomocą kredytu (leveraged buy-out),
7. poprzez wydawanie obligacji zamienialnych na akcje (obligations convertibles),
8. mieszane ww. sposoby nabycia akcji, najczęściej w ramach akcji pracowniczych prywatyzowanych spółek.

Zaprezentowana typologia form partycypacji pracowniczej ukazuje bogactwo technik i instrumentów, jakie mogą być użyte w realizacji zasady kapitałowego uczestnictwa pracowników we własnym przedsiębiorstwie. Ich wybór i zastosowanie uzależnione jest od występujących w każdym przypadku z osobna uwarunkowań wewnętrznych oraz zewnętrznych funkcjonowania spółki.

mgr Krzysztof Jędrasik
16 lutego 2003 r.

do góry

Przypisy:

(1) M. Morawski: Zarządzanie w spółce pracowniczej. Wrocław: Akademia ekonomiczna 1994, s. 153.

(2) Z posiadaniem wiąże się zespół praw majątkowych, decyzyjnych i dochodowych - patrz: B.Błaszczyk: Własność pracownicza w prywatyzowanych przedsiębiorstwach, w: Przegląd Organizacji Nr 2-3/90, s. 3.

(3) Problematykę wyróżnienia praw majątkowych i korporacyjnych omówił szczegółowo R. Ruciński: Prawa akcjonariuszy i ich ochrona, w: Problemy Ustawodawstwa Gospodarczego 1991, Nr 10-11, s. 8-13; B. Błaszczyk: Własność pracownicza i pracownicze udziały kapitałowe w krajach gospodarki rynkowej. Warszawa: Fund. im. F. Eberta 1992, s. 11-13, 54-57.

(4) System spółdzielczy stanowi specyficzną formę akcjonariatu pracowniczego. Jego odrębność polega na wspólnej własności udziałów i członkostwie opierającym się na fakcie zatrudnienia. Prawo do kontroli opiera się na zasadzie: jeden członek - jeden głos. Zyski dzieli się według wkładu pracy, a członkowie spółki nie mają prawa do kapitału, który stanowi niepodzielną własność wspólną. Patrz: T. Kowalik: Prywatyzacja, partycypacja, leasing, w: Partycypacja i akcjonariat pracowniczy w Polsce. L. Gilejko (red.) Warszawa: Typografika 1995, s. 20.

(5) L. Gilejko: Akcjonariat pracowniczy. Warszawa: SGH 1997, s. 5; Por. J. Baehr: Spółka z udziałem kapitałowym pracowników. Poznań:PDW "Ławica" 1993, s. 14.

(6) Z. Kubot: Spółki pracownicze i spółki menedżerskie. Zielona Góra:ARR 1993, s. 19-28; M. Morawski: Zarządzanie w ..., dz. cyt., s.149-152.

(7) Por. Z. Kubot: Spółki pracownicze ..., dz. cyt., s. 20-22.

(8) T. Orłowski: Nowy leksykon ekonomiczny. Warszawa: Graf Punkt 1998, s. 173.

(9) B. Błaszczyk: Własność pracownicza w prywatyzowanych przedsiębiorstwach, w: Przegląd Organizacji Nr 2-3/90, s. 45-49.

(10) J. Baehr: Spółka z ..., dz. cyt., s. 16-24.

(11) K. Ludwiniak: Własność pracownicza w USA, w: Pracownik właścicielem. K. Ludwiniak (red.) Lublin-Paryż: TN KUL 1989, s. 89.

(12) J. Baehr: Spółka z ..., dz. cyt., s. 19; Słownik ekonomiczny przxedsiębiorcy. Z.Dowgiałło (red.) Szczecin:ZNICZ 2000, s. 326; B. Błaszczyk: Własność pracownicza ..., dz. cyt., s. 61, 63, 74-76.

(13) B. Błaszczyk: Własność pracownicza i pracownicze udziały kapitałowe w krajach gospodarki rynkowej. Warszawa: Fund. im. F.Eberta 1992, s. 65.

(14) M. Morawski: Zarządzanie... , dz. cyt., s.168-169.

(15) Tamże, s.153-154.

(16) Por.: B. Błaszczyk: Udział pracowników..., dz. cyt., s. 24-26.

(17) Tamże, s. 27-28.

(18) M. Armstrong: Zarządzanie zasobami ludzkimi. Kraków: ABC 2000, s. 639-641; por.: T. Mendel: Partycypacja w zarządzaniu współczesnymi organizacjami. Poznań: Wyd. Akad. Ekon 2001 s. 79 nn.

(19) J. Baehr: Spółka z ..., dz. cyt., s. 19, 33, 36-42, 47.