Pogłębiona analiza dokumentów nauczania społecznego Kościoła prowadzi do wniosku, że zasady społeczne stanowią istotny element korpusu doktrynalnego, głoszonego przez Urząd Nauczycielski Kościoła. Encykliki społeczne papieży z końca XIX i pierwszej połowy XX wieku bardziej jednak akcentowały rozwiązania modelowe kwestii społecznej niż same zasady. Począwszy od encyklik Mater et Magistra i Pacem in terris papieża Jana XXIII w nauczaniu społecznym Kościoła zwraca się uwagę nie na rozwiązania modelowe, lecz na zasady społeczne (1).

Nauczanie społeczne Kościoła ma zasadniczo charakter okazjonalny. Tym tłumaczy się także fakt zróżnicowanego eksponowania w dokumentach kościelnych zasad społecznych. Władysław Piwowarski pisze w tym kontekście o rozwojowym charakterze tych zasad. Według tego autora, można wyróżnić trzy sposoby rozumienia rozwojowości zasad społecznych.

W pierwszym znaczeniu chodzi o rozwojowość w sensie akcentowania pewnych zasad w określonych warunkach historycznych. Tak na przykład Leon XIII, w czasach szerzącego się indywidualizmu społecznego i liberalizmu gospodarczego, akcentował szczególnie zasadę dobra wspólnego. Natomiast Pius XI w epoce rozwijających się systemów totalitarnych eksponował zwłaszcza zasadę pomocniczości.

W drugim znaczeniu rozwojowość pojmowana jest jako pogłębianie wiedzy w zakresie treści i funkcji zasad społecznych. Przykładem jest tutaj zasada pomocniczości występująca już w nauczaniu papieża Leona XIII, ale wyraźnie sformułowana dopiero przez Piusa XI w encyklice Quadragesimo anno. Następni papieże zwrócili uwagę na inne aspekty tej zasady, pogłębiając przez to jej rozumienie.

W trzecim znaczeniu rozwojowość oznacza aplikację zasad społecznych do zmiennych przejawów życia społecznego. Taką formą aplikacji są prawa człowieka rozumiane jako część zasady pomocniczości. Zasada ta została po raz pierwszy wyraźnie sformułowana przez papieża Jana Pawła II w encyklice Redemptor hominis, choć występowała we wcześniejszych dokumentach Kościoła (2).

Rozwijane i pogłębiane w ten sposób zasady społeczne nie doczekały się jak dotąd ściśle określonej definicji ze strony Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. Natomiast wśród teologów można znaleźć wiele prób zdefiniowania treści i funkcji zasad społecznych. Według Jana Kruciny, zasady społeczne są nakazem rozumu praktycznego, który ustanawia zbiorową wartość i nakłada ją ludziom do wspólnej realizacji w społeczeństwie (3).

Inny punkt wyjścia w tworzeniu koncepcji życia społecznego przyjmuje Władysław Piwowarski. Według niego, w pojęciu zasady społecznej mieści się nakaz rozumu do tworzenia wartości wspólnych jako środków do realizacji celów osobowych (4). Definicja ta wyraźniej eksponuje personalistyczny cel tworzenia zasad społecznych.

Obie powyższe definicje próbuje łączyć Czesław Strzeszewski. Zasady społeczne są dla tego autora zasadami bytu i działania społecznego. Zasady społeczne są nakazami rozumu praktycznego, dotyczącymi tworzenia wartości wspólnych jako środków do realizacji zarówno celów osobowych, jak i wspólnotowych (5).

Konieczność formułowania zasad społecznych wynika z natury społecznej człowieka. Osoba ludzka z natury jest istotą społeczną. Człowiek nie może się realizować bez odniesienia do innych ludzi. Naturalnym miejscem jego rozwoju jest społeczeństwo. Dlatego zasady społeczne uważane są za część prawa naturalnego. Należą one do trzeciej grupy zasad pierwszych (prima principia). Są to zasady najbardziej powszechne, dotyczące życia specyficznie ludzkiego, w tym także życia społecznego (6).

Zasady społeczne mają potrójny charakter: są równocześnie zasadami ontologicznymi, moralnymi i prawnymi. Ontologiczny charakter zasad społecznych opisuje strukturę społeczności ludzkiej. Z ich ontologicznego charakteru wynika, że obowiązują one we wszystkich społecznościach ludzkich, ponieważ ich normą jest prawo naturalne (7).

Moralny charakter zasad społecznych powoduje, że występuje w nich pierwiastek powinnościowy. Mają więc one charakter normatywny. Z tego też względu coraz częściej określane są one mianem zasad etyczno-społecznych (8).

Ze względu na etyczny pierwiastek zasad społecznych, dzielone są one niekiedy na moralne zasady życia społecznego (sprawiedliwość i miłość) oraz zasady społeczne w sensie ścisłym (dobro wspólne, pomocniczość i solidarność). Te pierwsze charakteryzują moralność indywidualną, nadając sens ludzkiej egzystencji, a równocześnie stanowiąc zasadę istnienia i współistnienia społeczeństw i narodów. Te drugie zaś dotyczą możliwości realizacji jedynie w kontekście społecznym (9).

Niektóre z zasad społecznych mają swoje odpowiedniki pośród cnót społecznych. Dotyczy to na przykład cnoty solidarności, sprawiedliwości i miłości. Nie każda jednak cnota społeczna ma swój odpowiednik w zasadzie społecznej. Istnieją takie cnoty osobowe, jak np. odwaga cywilna lub wspaniałomyślność, które - choć mają wielkie znaczenie dla moralności społecznej - nie stanowią jednak zasady społecznej. Te ostatnie zaś (np. zasada pomocniczości czy demokracji) nie zawsze są osobowymi cnotami moralnymi (10).

Z etycznym charakterem zasad społecznych ściśle wiąże się ich prawna natura. Wynika ona z czynnika powinnościowego, który wymaga istnienia w społeczeństwie norm prawnych. Dzięki nim zasady społeczne uzyskują konieczną sankcję publiczno-prawną (11).

Nieco inne rozumienie zasad społecznych przedstawia Józef Majka. Według niego, zasady życia społecznego to ogólne dyrektywy dotyczące istnienia i normalnego funkcjonowania społeczeństwa w takim sensie, że łamanie lub omijanie tych dyrektyw albo musi zagrozić życiu społecznemu, albo oznacza, że mamy do czynienia ze społecznością pozorną. Zasady społeczne są zatem ogólnymi twierdzeniami dotyczącymi normalnego funkcjonowania społeczeństwa w tym sensie, że ich realizacja warunkuje istnienie życia społecznego i jego normalny rozwój (12).

W takim ujęciu zasady społeczne nie są w sensie ścisłym normami moralnymi. Ich etyczna moc obowiązująca zależy od tego, czy jesteśmy moralnie zobowiązani do podtrzymywania istnienia danej społeczności. Podstawowe zasady życia społecznego nie mają zatem w tej koncepcji bezwzględnej wartości etycznej, a jedynie względną, zależną od miejsca i roli jednostki w podtrzymywaniu istnienia społeczności i przyczynianiu się do jej rozwoju (13). Józef Majka pozostaje odosobniony w swych poglądach na temat etycznego wymiaru zasad społecznych. Pozostali autorzy zgodnie dostrzegają w zasadach społecznych ich moralny element.

Zasady społeczne mają charakter ogólny. Stały się one kryterium umożliwiającym kwalifikację i ocenę moralną poszczególnych zjawisk życia społecznego czy gospodarczego (LC 74). W przypadku negatywnej oceny opisywanej rzeczywistości, stanowią podstawę krytyki istniejącego stanu rzeczy. Stają się one wtedy ogólnymi przesłankami postulowanych reform (14).

Określonej zasadzie społecznej nie da się przyporządkować jednego wycinka rzeczywistości gospodarczej. Ta bowiem sfera ludzkiej działalności zachowuje spoistość przy całym jej wewnętrznym skomplikowaniu. Wprawdzie refleksja teoretyczna pozwala odróżnić w niej różne poziomy uporządkowania, ale mają one charakter wtórny. Dlatego poszczególne elementy gospodarki są obiektem zainteresowania nie jednej lecz kilku zasad społecznych. Tak na przykład problem głodu na świecie jest wyzwaniem dla zasady solidarności, ale także dla zasady sprawiedliwości, miłości i pomocniczości. Natomiast problem organizacji przedsiębiorstwa, mimo że dotyczy niższego poziomu, rozpatrywany jest według zasad sprawiedliwości, solidarności, pomocniczości i dobra wspólnego (15). Taki złożony charakter mają i inne zjawiska życia gospodarczego, zarówno na poziomie grupy społecznej, przedsiębiorstwa, państwa czy też wspólnoty narodów (PT 80).

Dokumenty społecznego nauczania Kościoła, formułując wskazania dotyczące życia społeczno-gospodarczego, najczęściej wymieniają następujące zasady społeczne: solidarności, dobra wspólnego, pomocniczości, sprawiedliwości i miłości społecznej. Obecnie coraz bardziej zyskują na znaczeniu zasady: prymatu osoby, praw człowieka, wolności, prawdy, równości, dialogu, kompromisu, demokracji. W zestawie tym chodzi o częstotliwość powtarzania się wymienionych zasad w sposób wyraźny, niejednokrotnie bowiem spotyka się szczegółowe wskazania, ale bez przypominania samych zasad. Utrudnia to ich hierarchizację i stworzenie wewnętrznie zwartego systemu, który jest raczej dziełem teologów. Duże znaczenie odgrywa też epoka, w której są one przypominane i aplikowane przez Kościół (16).

Dokument Kongregacji do Spraw Wychowania Katolickiego za fundamentalne zasady społeczne uważa te, które odnoszą się do osoby ludzkiej, dobra wspólnego, solidarności i uczestnictwa. Inne zasady są z nimi ściśle powiązane i z nich wynikają (WdS 30).

Grzegorz Kulik
15 maja 2004 r.

do góry

Skrót:
WdS = KONGREGACJA DO SPRAW WYCHOWANIA KATOLICKIEGO, Wskazania dotyczące studiów i nauczania doktryny społecznej Kościoła w ramach formacji kapłańskiej, Watykan 1988.

Przypisy:
(1) W. PIWOWARSKI, Zasady społeczne w encyklice Jana Pawła II Laborem exercens, w: JAN PAWEŁ II, Laborem exercens. Powołany do pracy, red. J. Krucina, Wrocław 1983, s. 83-84.
(2) Tamże, s. 86-87.
(3) J. KRUCINA, Dobro wspólne. Teoria i jej zastosowanie, Wrocław 1972, s. 112.
(4) W. PIWOWARSKI, Zasady społeczne w encyklice Jana Pawła II "Laborem exercens", w: JAN PAWEŁ II: Laborem exercens. Powołany do pracy, red. J. Krucina, Wrocław 1983, s. 93.
(5) C. STRZESZEWSKI, Katolicka nauka społeczna, Lublin 1994, s. 399.
(6) W. PIWOWARSKI, Zasady społeczne w encyklice, art. cyt., s. 92.
(7) C. STRZESZEWSKI, dz. cyt., s. 512.
(8) Por. S. JANIK, Kwestia chłopska w świetle nauczania społecznego Kościoła, Ząbki 2002, s. 36.
(9) T. BORUTKA, J. MAZUR, A. ZWOLIŃSKI, Katolicka nauka społeczna, Częstochowa 1999, s. 51-52.
(10) C. STRZESZEWSKI, dz. cyt., s. 398-399.
(11) Tamże, s. 512.
(12) J. MAJKA, Filozofia społeczna, Wrocław, 1982, s. 179.
(13) Tamże, s. 180.
(14) J. GOCKO, Ekonomia a moralność, Lublin 1996, s. 197.
(15) F. KAMPKA, Antropologiczne i społeczne podstawy ładu gospodarczego w świetle nauczania Kościoła, Lublin 1995, s. 67-68.
(16) W. PIWOWARSKI, Zasady społeczne w encyklice, art. cyt., s. 89.