Współczesna gospodarka światowa jest rzeczywistością podlegającą dynamicznym zmianom. Przez całe wieki ludzie rodzili się, żyli i umierali w świecie, w którym przemiany gospodarcze dokonywały się tak wolno, że pozostawały niezauważone nie tylko dla pojedynczego pokolenia, ale dla całych generacji. Wraz z rewolucją przemysłową w XIX wieku rozpoczął się okres gwałtownego przyśpieszenia, które w czasach nam współczesnych dokonuje się z zadziwiającą prędkością.

Zmiany dotyczą praktycznie wszystkich elementów ekonomii światowej. Inna niż 40 lat temu jest dziś rola i znaczenie bogactw naturalnych w rozwoju gospodarczym. Rozwój techniki, prawdziwa rewolucja informatyczna, dokonująca się na naszych oczach, zmieniają życie całych grup społecznych i narodów. Także czynniki polityczne jeszcze nigdy w historii nie miały tak wielkiego znaczenia dla funkcjonowania gospodarki państw i regionów świata. Szybkim zmianom podlegają podmioty gospodarcze uczestniczące w światowej wymianie towarów, kapitału, usług i siły roboczej. Powstają zupełnie nowe, nieznane wcześniej formy działalności gospodarczej. Zmienia się rola i funkcje państwa, powstają międzynarodowe organizacje gospodarcze, przemianom ulegają międzynarodowe stosunki ekonomiczne.

Dynamiczny i spektakularny rozwój gospodarczy świata dokonuje się jednak bardzo nierównomiernie. Organizacja współczesnej gospodarki światowej pozostawia na marginesie rozwoju ogromne rzesze ludzi, egzystujących w skrajnej nędzy, niedożywionych, bez dachu nad głową. Istnieją kraje i kontynenty, gdzie większość ludności nigdy nie słyszała o współczesnych wynalazkach, bytując na poziomie gospodarki naturalnej. Paradoksem naszych czasów jest pojawienie się lub zwiększenie problemów społecznych, które wynikają wprost lub pośrednio z nieetycznego układu sił gospodarczych świata. Mimo że świat mógłby dziś wyżywić 12 mld istnień ludzkich - a więc dwa razy więcej niż obecnie żyje na ziemi - ponad 800 mln ludzi jest stale niedożywionych. Globalnym problemem stało się skażenie i zanieczyszczenie środowiska naturalnego. Do rozmiarów prawdziwej katastrofy urosła kwestia zadłużenia międzynarodowego wielu państw świata. Wzmagają się patologie społeczne: narkomania, prostytucja, handel ludźmi.

Te i szereg innych globalnych problemów ludzkości są dowodem na to, że organizacja współczesnej gospodarki światowej musi zostać zmieniona i uporządkowana, aby służyć wszystkim ludziom żyjącym na ziemi. Istnieje dziś silna potrzeba wypracowania takich reguł i zasad gospodarowania w skali całego globu ziemskiego, aby wydobyć wielką część ludzkości z poniżających i hańbiących godność i prawa człowieka sytuacji życiowych.

Zasady takie głosi od wielu lat Urząd Nauczycielski Kościoła. W zakres jego kompetencji wchodzi bowiem głoszenie zasad, wartości i norm, które powinny być realizowane w życiu społecznym i gospodarczym. Magisterium Kościoła ma także prawo do moralnej oceny rzeczywistości społecznej, politycznej i gospodarczej. Wynika to z obowiązku Kościoła do prowadzenia wszystkich ludzi do zbawienia.

Niniejsza praca dotyczy problematyki zasad etycznych gospodarki światowej w nauczaniu społecznym Kościoła. Celem pracy jest znalezienie odpowiedzi na pytanie: co Magisterium Kościoła naucza o zasadach etycznych, które powinny kształtować ład we współczesnej gospodarce światowej?

Praca ma zatem charakter teologiczny. Przy jej pisaniu posłużymy się metodą pozytywną: najpierw opiszemy najważniejsze charakterystyczne cechy współczesnej gospodarki światowej i zasygnalizujemy najistotniejsze problemy globalne związane z niedostatkami jej organizacji i funkcjonowania. Następnie, w oparciu o nauczanie społeczne Kościoła, przedstawimy etyczne zasady, na których Magisterium postuluje budowę struktur ekonomicznych świata.

Przy pisaniu niniejszej pracy korzystać będziemy ze zróżnicowanych materiałów. W części opisowej współczesnej gospodarki światowej wykorzystamy książki i artykuły, które dotyczą jej najważniejszych elementów składowych. Literatura na ten temat jest ogromna. Dlatego wybierzemy pozycje najnowsze i syntetyczne, a w razie potrzeby także książki monograficzne, dotyczące poszczególnych problemów. Aby dane statystyczne były możliwie najnowsze, posłużymy się źródłami dostępnymi w internecie. Wykorzystamy dane i raporty instytucji międzynarodowych: Programu Narodów Zjednoczonych do Spraw Rozwoju (UNDP) i raportu Sekretarza Generalnego Narodów Zjednoczonych, Kofi Annana.

Świadomie pominiemy w tej części dokumenty nauczania społecznego Kościoła, które również zawierają opisy zmieniającej się gospodarki światowej i problemy, jakie to rodzi dla współczesnych ludzi. Chodzi nam bowiem o zaprezentowanie takiego obrazu ekonomii globalnej, jaki wyłania się z kart książek i artykułów pisanych przez zajmujących się tą problematyką fachowców. Takie ujęcie uwolni także zaprezentowany obraz gospodarki światowej od zarzutu braku obiektywizmu. Przekonamy się w ten sposób, że rozmaite problemy i mankamenty wynikające z obecnego wadliwego porządku gospodarczego na ziemi są dostrzegane, opisywane i analizowane we współczesnej literaturze przedmiotu. Nie są więc one "wymysłem" Kościoła, alterglobalistów, czy innych grup, jak czasem słyszy się ze strony protagonistów obecnego niesprawiedliwego systemu ekonomicznego świata.

W części opisującej postulowane normy etyczne współczesnej gospodarki międzynarodowej podstawę będą stanowiły dokumenty nauczania społecznego Kościoła, z okresu rozpoczynającego się pontyfikatem papieża Jana XXIII aż do dziś. Chodzi bowiem o wykorzystanie dokumentów, które powstały w okresie kształtowania się i zmian współczesnego ładu gospodarczego w okresie po drugiej wojnie światowej.

Wśród dokumentów nauczania społecznego Kościoła głównym źródłem będą tzw. encykliki społeczne, a więc te, których tematem są głównie kwestie etyczne dotyczące zagadnień natury społecznej, politycznej i ekonomicznej. Wykorzystamy też inne dokumenty: adhortacje, listy apostolskie i przemówienia papieskie dotyczące problematyki naszej pracy, a także dokumenty Soboru Watykańskiego II. Ich dokładny spis zostanie zamieszczony w bibliografii pracy. Nie pominiemy też szeregu dokumentów wydanych przez Komisje i Kongregacje watykańskie. Chodzi zwłaszcza o ustanowioną przez papieża Pawła VI Papieską Komisję "Iustitia et Pax", która wydała wiele dokumentów dotyczących wprost poruszanej przez nas problematyki. Dokumenty te niejednokrotnie uszczegóławiają ogólne wskazania encyklik papieskich i wytyczają kierunki rozwiązywania problemów globalnej gospodarki.

Uzupełnieniem bazy bibliograficznej będą liczne książki i artykuły z zakresu katolickiej nauki społecznej, komentujące lub omawiające społeczne dokumenty Kościoła. Materiały te będą też cennym uzupełnieniem ogólnych zasad etyczno-społecznych. Literatura na ten temat jest obfita, dlatego wybierzemy dzieła wnoszące celne ujęcie omawianej problematyki. Skorzystamy także z opracowań nieco starszych, ale fundamentalnych, które mają swoje ugruntowane miejsce w dziejach katolickiej nauki społecznej. Mam tu przede wszystkim na myśli wielokrotnie wznawianą pracę Czesława Strzeszewskiego "Katolicka nauka społeczna", a także publikacje Józefa Majki: "Filozofia społeczna", "Etyka życia gospodarczego", "Katolicka nauka społeczna".

Praca będzie się składać z dwóch rozdziałów i aneksu. W aneksie (do rozdziału pierwszego) zaprezentujemy dodatkowe informacje, dotyczące podmiotów, które są uczestnikami gospodarki międzynarodowej. W pierwszym rozdziale omówimy terminologię, jaka stosowana jest w różnych dziedzinach wiedzy na określenie współczesnej gospodarki światowej i reguł nią rządzących. Chodzi tu o takie terminy jak: światowy porządek (ład) gospodarczy, międzynarodowe stosunki gospodarcze, gospodarka światowa. Następnie skupimy się na przedstawieniu najważniejszych elementów charakterystycznych dla współczesnej gospodarki międzynarodowej. Zasygnalizujemy ponadto najistotniejsze globalne problemy ludzkości, związane z funkcjonowaniem mechanizmów ekonomicznych świata.

W drugim rozdziale omówimy zasady etyczne, które postuluje Urząd Nauczycielski Kościoła, w celu kształtowania struktur gospodarki międzynarodowej. Z dokumentów nauczania społecznego Kościoła wyodrębnimy te zasady i ich uszczegółowienia, które są postulowanymi fundamentami etycznymi gospodarki globalnej. Dla każdej zasady podamy jej znaczenie i najistotniejsze odniesienia do rzeczywistości społecznej, a następnie wskażemy jej funkcje w kształtowaniu poszczególnych elementów gospodarki światowej.